AAS de başlıca bozucu etkiler (girişimler) ve önleme yolları:

Bir elementin analiz örneklerinde farklı fiziksel ve kimyasal çevrede bulunması durumunda aynı derişimleri için farklı sinyal ölçülmesine neden olan tüm etkiler genellikle bozucu etki olarak adlandırılır ve bu farkların doğması da girişimler olarak adlandırılır. Çoğu spektroskopik yöntemde gözlenen girişimler AAS tekniklerinde de gözlenir. Fakat her birinin bozucu etkisini yok etmek üzere değişik çalışmalar yapılmıştır. AAS de gözlenen başlıca girişimler: a) Kimyasal (anyon-katyon), b) fiziksel (vizkosite, yoğunluk ve çözücü farkı), c) iyonlaşma, d)spektral, f) zemin girişimleridir. Her bir bozucu etkiyi doğuran nedeni önlemek ve etkileri yok etmek için dünyanın her yerinde araştırıcılar geçen yıllarda birçok teknikler geliştirmişlerdir. En genel ifadeyle bozucu etkiye neden olan matriks bileşeni bir ayırma yöntemi ile örnekten uzaklaştırıldığı gibi o etkiden tayin elementinden daha kolay etkilenen başka bir kimyasal madde ilavesi veya analiz örneği kalibrasyon örneği ve analiz örneğinin fiziksel ve kimyasal benzer şekilde hazırlanmasıyla önlenebilir. Önlenmesi daha zor zemin girişimlerini yok etmek içinse bir sıra zemin düzeltme teknikleri (çift hat yöntemi, döteryum zemin düzeltme tekniği, Zeeman tekniği, Smidt- Hieftje tekniği gibi) rutin olarak kullanılır. Amacımız gereği ayrıntıya girmiyoruz. Bu klasikleşerek rutin hale gelen önlemler tüm AAS, hatta enstrümental analiz kitaplarında verilmiştir.

AAS de alev ve elektro termal atomlaÅŸtırıcılar dışında tayin elementine ve örneÄŸe özgü birçok özel atomlaÅŸtırma teknikleri geliÅŸtirilmiÅŸ ve rutin uygulanmaktadır. En bilinen özel atomlaÅŸtırıcı tekniklerden biri cıva tayininde kullanılan soÄŸuk buhar tekniÄŸi ve arsenik, antimon, bizmut, selenyum gibi elementlerin tayinlerinde kullanılan bu elementlerin bulundukları örneklerde hidrürlerine çevrilerek daha kolay ve düzenli atomlaÅŸmalarını saÄŸlayan hidrür oluÅŸturma tekniÄŸidir. Toksik etkisi nedeniyle özellikle çevresel örneklerde ultra eser düzeyde cıvanın tayini çok önem kazanmıştır. Örneklerin içerdikleri cıva örnekleri çözücüleri veya matriksleri uçurulurken bile uzaklaÅŸarak hatalı sonuçlara neden olur. Metalik cıva çok uçucu olup, oda sıcaklığında bile atomlaşır. Bu özelliÄŸinden yararlanarak cıva içeren örnekler önce asitle parçalanarak tüm cıva Hg(II) haline çevrilir.Sonra üzerine Sn(II) eklenirse Sn(IV)e yükseltgenirken Hg(II) de Hge indirgenir. Ortamda atomik halde dağılan cıva ortamdan geçirilen argon gazı ile ışık yoluna yerleÅŸtirilen bir kuvars boru içerisine gönderilerek absorbansı ölçülür. Bu sayede her tür örnekte milyarda bir (ppb) düzeyindeki cıva iyi bir kesinlik ve yüksek duyarlıkla tayin edilebilir. Bu teknik benzer ÅŸekilde kadmiyum tayinine de uygulanabilir. Hidrür oluÅŸturmalı teknik ise arsenik ve benzeri elementlerin ultra eser deriÅŸimlerinin bile rutin tayininde baÅŸarıyla kullanılabilmektedir. Bu sayede giriÅŸimler önlendiÄŸi gibi tam bir atomlaÅŸma sonucu yüksek tayin kapasitesiyle (ppb düzeyinde)  tayinlerine imkan verir.

AASde katı örneklerin doğrudan atomlaş-tırılmasında LASER, kıvılcım, oyuk katot lambası, glim boşalım lambası, mercek sistemi ile yoğunlaştırılan lamba ışığı gibi atomlaştırıcılar da kullanılabilir. Ayrıca platin halka, atomik tuzak tekniği gibi başka teknikler de geliştirilmiştir. Son yıllarda ise yüksek ışık şiddetli ksenon ark lambasını primer ışık kaynağı olarak kullanıldığı, çok büyük spektral ayırma güçlü monokromatörün kullanıldığı sürekli ışıma kaynaklı AAS aletleri de geliştirilmiş olup, pahalı da olsa her elemente özgü HCL veya HFL gerektirmeyen çok element analizine imkan verdiğinden ilgi görmektedir.

Teknoloji ve Pazar Payı

Daha 50 yıl önce kullanılmaya başlanan AAS cihazları diğer spektral aletlere göre daha ucuz ve kullanımının daha kolay olması nedeniyle çok kısa sürede hızla yaygınlaşarak hem araştırma hem de rutin analiz laboratuarlarında çok büyük uygulama alanı bulmuştur. Dünyada birçok alet yapımcısı tarafından üretilerek satışa sunulan AAS aletlerinin sayısıyla ilgili 2 sayı vermekle yetineceğim. İlk kez 1960 yılında satışa sunulan AAS cihazlarının sayısı 1975 yılında 20000i tıp ve sağlık laboratuarlarında olmak üzere 32000e, 2000 yılında ise 300000e ulaşmıştır. Her bir cihazın fiyatının 20-100 milyar TL arası değiştiği, her bir HCL fiyatının 1000-2000 TL arası değiştiği ve bir aletle ortalama her beş yılda 10 lamba satıldığı, aksesuar olarak isteğe bağlı satılan, oto örnek sisteminin, cıva tayini için soğuk buhar sistemi, ve hidrürleri halinde atomlaştırılarak tayin edilen elementlerin hidrür jeneratörlerinin her birinin 8-10 bin TL olduğu düşünülürse büyük Pazar payı daha iyi anlaşılır.

Ãœlkemizde AAS

Ülkemize ilk kez 1969 yılında bir alet alındığı halde, 1970 yıllarında alet sayısı hızla artmış, 2005 yılında toplam 3500 kadar AAS cihazının bulunduğu tahmin edilmektedir. Ülkemizin her üretim ve ihracat yapan sanayi kuruluşu, gıda üreticisi, sağlık kuruluşu, suyla ilgilenen kuruluşlar, belediyeler, üniversiteler bu aletten almış olup, her tür nicel element tayini gerektiren analiz laboratuarlarında yaygın kullanılmaktadır. Tüm gıdalarda, başta su olmak üzere tüm içeceklerde, tüm tekstil ürünlerinde, yapı malzemelerinde, boyamalarda, mutfak gereçlerinde, hemen hemen tüm ihraç ürünlerinde, tüm atıklarda, özellikle toksik elementlerin analiz raporları istenmektedir. Ülkemizde çok iyi temel düzeyde araştırmalar da yapılmakta, çoğu deneysel araştırmacılar AAS cihazından yararlanmakta olup, ülkemiz kaynaklı AAS ile ilgili yayınlar da hızla artmıştır. Alet ve aksesuar geliştirenler olmasa da teknik geliştiren kimyacılarımız çoktur. Alet yanında asetilen, azot oksidül gazları, alev başlıkları, hava kompresörü, atomlaştırma sistemleri, örnek hazırlama, kül etme ( mikrodalga, yüksek basınç digestion system gibi) üniteleri, grafit tüpler, mikro pipetler, zemin düzelticiler vb birçok zorunlu ve isteğe bağlı aksesuar da kullanılmaktadır.

Özellikle aksesuar ve yardımcı maddeye ödenen meblaÄŸlar çok yüksektir. Yıllardır alet satan firmalar karı daha yüksek olan zorunlu aksesuar ve malzemelerinin tamamını ithalatla karşılamaya devam etmektedirler. Çok ucuza mal olabilecek HCL, soÄŸuk buhar sistemi, hidrür jeneratörü,  hatta tanesi 50-120 TL den satılan 4-5 cm boyundaki küçük grafit tüpleri bile üretmeyi düşünen olmamıştır. Umarım bu  müteÅŸebbis gençlerimiz üretimle de ilgilenirler.

Kaynaklar
1-A.Walsh, Spectrochimacta 7,108 (1955),
2-B.V.Lvov, Specktrochim. Acta 17, 761(1961).
3-H. Massmann, Spectrochim Acta 23B,215 (1968)
4-Tüm enstrümental analiz ders kitapları,
5- M. Doğan, Atomik spektroskopi ders notları HÜ 1996.