Modern karar destek yöntemlerini kullanan işletmeler, küreselleşen iş ilişkilerine öncülük etmekte ve bu ilişkiler ağını yönetmekte rekabetçi avantaj sahibi olabilmektedirler.

Sevgili Okurlar, bu sayıda sizlere Çok Ölçütlü Karar Verme kavramını açıklamaya çalışacağım.

Günümüzde iş hayatında verdiğimiz kararların büyük bir çoğunluğunda çeşitli kriterleri göz önüne almamız gerekiyor. Bu yazımızda çok kullanılan bir teknik olan Analitik Hiyerarşi Yöntemi ni inceleyeceğiz.

Karar Verme Süreci

Karar verme, genel olarak seçenek kümesinden, en az bir amaç doğrultusunda ve bir ölçüte dayanarak en uygun, mümkün bir ya da birkaç seçeneği seçme sürecidir. Buna göre karar verme süreci karar verici, seçenekler, ölçütler, çevresel etkiler, karar vericinin öncelikleri ve kararın sonuçları elemanlarını içerir. Karar verme süreci, karar vericinin mevcut seçenekler arasından bir seçim, sıralama ya da sınıflandırma yapması şeklinde bitebilir (Evren ve Ülengin, 1992).

Günümüzde yaşanan hızlı değişim, işletmelerin çevresindeki belirsizlikleri arttırmış, işletme yönetimini daha da karmaşık hale getirmiş, karar verme işlemini de zorlaştırmıştır. Pek çok işletmede karar süreci, bilginin toplanması ve analizi için yoğun bir çaba ve zamanı gerektirir. Alternatif eylem planlarının değerlendirilmesine ise çok daha kısa bir zaman ve çaba harcanmaktadır. Analizlerin sonuçları, bir karara varmak için sezgisel olarak değerlendirilmektedir. Pek çok günlük kararın sezgisel olarak alınması yeterli olmasına rağmen, karmaşık ve hayati kararlar için bu yol tek başına yeterli değildir. Modern karar destek yöntemlerini kullanan işletmeler, küreselleşen iş ilişkilerine öncülük etmekte ve bu ilişkiler ağını yönetmekte rekabetçi avantaj sahibi olabilmektedirler.

Karar verme probleminde çözüme ulaşmak için basit biçimde beş adımdan oluşan bir yaklaşım ortaya konmuştur.
1. Problemin Tanımlanması: Karar verme ihtiyacının, sorunun veya fırsatın tanımlanması.
2. Karar Ölçütlerinin Saptanması: Hedeflere uygun olarak değerlendirme faktörleri belirlenmelidir.
3. Çözüm Seçeneklerinin Belirlenmesi: Çözümlerden veya seçeneklerden oluşan küme oluşturulmalıdır.
4. Karar Verme: Çözüm kümesindeki seçenekler karar ölçütlerine göre kıyaslanmalı ve seçim yapılmalıdır.
5. Kararın Uygulanması ve Geri Besleme: Alınan karar uygulamaya konmalı ve uygulama sonuçları takip edilmelidir. Geri besleme ile gelecek bilgilerle performansın ölçümü için performans ölçütlerinin de belirlenmesinde fayda vardır.

Analitik Hiyerarşi Yöntemi

1970 lerde Thomas Saaty tarafından geliştirilen Analitik Hiyerarşi Yöntemi (AHY), birden çok kriter içeren karmaşık problemlerin çözümünde kullanılan bir karar verme yöntemidir (Kuruüzüm ve Atsan, 2001). AHY, belirlilik ya da belirsizlik altında çok sayıda alternatif arasından seçim yaparken, çok sayıda karar vericinin bulunduğu, çok kriterli, çok amaçlı bir karar verme durumunda kullanılır.

AHY, karar vericilerin karmaşık problemleri, problemin ana hedefi, kriterleri, alt kriterler ve alternatifleri arasındaki ilişkiyi gösteren bir hiyerarşik yapıda lemelerine olanak verir. AHY nin en önemli özelliği karar vericinin hem objektif hem de sübjektif düşüncelerini karar sürecine dahil edebilmesidir.

AHY her sorun için amaç, kriter, olası alt kriter seviyeleri ve seçeneklerden oluşan hiyerarşik bir kullanır. Karışık, anlaşılması güç veya yapısallaşmamış sorunlar için genel bir yöntemdir ve üç temel prensip üzerine kurulmuştur:

• Hiyerarşilerin Oluşturulması
• Önceliklerin Belirlenmesi
• Mantıksal ve Sayısal Tutarlılık

AHY ile karar verme süreci aşağıdaki aşamalardan oluşur:
1. Karmaşık ve düzensiz bir problemin parçalara (alt öğelere) ayrılması, bir başka deyişle, problemin temel öğelerini ve bu öğeler arasındaki ilişkileri gösteren bir in oluşturulması,
2. İlgili alt öğeleri gruplayıp düzenleyerek, hiyerarşik bir yapı oluşturulması. Burada oluşturulan hiyerarşik yapı öğeler arasındaki fonksiyonel bağımlılık ilişkisini yansıtacak şekilde olmalıdır. Bu ilişkileri oluştururken değerlendirmeler probleme ilişkin olarak elde edilen bilgileri ve karar vericinin duygularını da yansıtmalıdır.
3. Aynı gruptaki diğer alt öğelere bağlı olarak yani alt öğenin algılanan önemine dayalı olarak, her bir alt öğeye sayısal değerler verilmesi, bir başka deyişle, değerlendirmelerin anlamlı sayılarla ifade edilmesi,
4. Hiyerarşinin alt öğelerinin önceliğini belirlemek için bu değerlerin kullanılması,
5. Karar alternatiflerini belirlemek için bu önceliklerin birleştirilmesi, genel sonuç için daha önceki aşamada elde edilen değerlerin sentez edilmesi,
6. Daha önce alt öğelere verilen sayısal değerleri değiştirerek nihai kararın duyarlılığının analiz edilmesi, bir başka deyişle, sübjektif değerlerde değişiklik yaparak verilen kararın incelenmesi.

AHY, sorunun karar vermeye yönelik olarak ayrıntılı biçimde katmanlara ayrıştırılması yöntemini, oluşturulan hiyerarşi yapısı sayesinde oldukça etkin bir metodoloji ile kullanır. En basit AHY nin bu yapısı Şekil 2.1 de gösterilmiştir. Bu şekilde gösterilen yapıda ölçütlerin değerlendirilmesinde alt ölçütler kullanılabilir. Dolayısıyla, hiyerarşi yapısında, ölçütler ile seçenekler arasına istenilen sayıda alt ölçüt katmanı eklenebilir.

Şekil 2.1 AHY Yapısı

Çok ölçütlü karar verme süreçlerinde temel sorunlarından biri de, değerlendirilen seçenekler için çok sayıda ölçüt göz önünde bulundurularak farklı tercih puanları, önem sıralamaları ve ağırlıkların doğru biçimde saptanmasıdır. AHY, hiyerarşik yapısına dayanarak, farklı katmanlar için öğelerin kendi aralarında göreli üstünlüklerini belirleyerek, çok ölçütlü karar verme süreçleri için geçerli bu temel soruna oldukça etkin bir çözüm getirmiştir. Amaç, ölçüt ve alt ölçütler belirlendikten sonra, ölçüt ve alt ölçütlerin kendi aralarındaki önem derecelerinin belirlenmesi için ikili karşılaştırma matrisleri oluşturulur. Karar verici, bir düzeydeki öğelerin, hiyerarşide hemen bir üst düzeyde yer alan öğeler açısından göreli önemlerinin saptayacak şekilde Tablo 2.1 de görülen değerler ve tanımlara dayalı bir puanlama yapar ve ikili karşılaştırmalar matrisi oluşturur.

Tablo 1 AHY Değerlendirme Ölçeği (Saaty, 1989)

AHY Algoritması

Yukarıda anlatılan temel bilgiler ışığında AHY de karar verme en genel biçimiyle aşağıdaki adımlarla tanımlanan yöntem ile yürütülür.

I. İkili Karşılaştırmalar Matrisi: Kriterlerin amaca ulaşmakta, seçenekler açısından önemleri, ikili kıyaslama yöntemi çerçevesinde belirlenir. Bu karşılaştırmalar ile elde edilen sonuçlar ve ölçütler için aşağıda gösterildiği biçimde İkili Karşılaştırmalar Matrisi elde edilir (Şekil 2.2).

Şekil 2.2 İkili Karşılaştırmalar Matrisi

II. Öncelik Vektörlerinin Bulunması: İkinci adım her bir özelliğin önem derecesini gösteren, öncelik vektörlerinin bulunmasıdır. AHY metodolojisine uygun olmak şartıyla uygulamada kolaylık olması açısından geliştirilmiş pek çok durumda çok iyi sonuçlar veren bir algoritma geliştirilmiştir:

Ä°kili karşılaÅŸtırma matrisindeki her bir sütunun elemanları, o sütunun toplamına bölünür. Böylece Aw olarak adlandırılan ve her sütundaki deÄŸerler toplamı 1 e eÅŸit olan bir NormalleÅŸtirilmiÅŸ Ä°kili KarşılaÅŸtırma Matrisi elde edilir.

Elde edilen Aw matrisinde, her bir satırda yer alan elemanların aritmetik ortalaması alınır. Bu aritmetik ortalama
(1 x m) boyutlu matrisin ilgili satırını oluÅŸturacaktır. Bunun sonucu olarak, m boyutlu _ öncelik  vektörü elde edilir:
_ = [_1, _2, ..., _m] T

III. Tutarlılık Oranlarının Hesaplanması: Bu aşamada AHY de yapılan ikili karşılaştırmaların tutarlılık derecesi hesaplanmalıdır. Yapılan hesaplama sonucunda elde edilen tutarlılık derecesi kabul edilebilir limitin altında ise, değerlendirmeler yenilenmeli, oluşturulan yapı ve süreçler gözden geçirilmeli ve bu aşamaya kadar yürütülen çalışmalar tekrar edilmelidir.
IV. Değerlendirme ve Sonuç: Tutarlılık kontrolleri yapıldıktan sonra karar seçeneklerinin öncelik sıralamasını geliştirmek için ölçüt öncelikleri ve karar seçeneklerinin her bir ölçüte göre göreli önceliklerinin birleştirilmesi ile öncelik matrisi oluşturulur. Her bir karar seçeneği için öncelik, bu ölçütlere göre karar seçeneğinin önceliğinin ölçütün önceliğiyle çarpılması ve çarpım sonuçlarını toplanması ile elde edilir.
 
Sonuçta AHY ilgili ölçütler temelinde karar vericinin verdiği hükümlere bağlı olarak ilgili karar seçeneklerini sıralar.

Kaynaklar
Kuruüzüm, A. & Atsan, N. (2001). Analitik Hiyerarşi Yöntemi ve İşletmecilik AlanındakiUygulamaları. Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi. Sayı:1 83-105.

Saaty, T.L. (1989). Hierarchical-Multiobjective Systems, Control-Theory and Advanced  Technology, Vol:5 (4), 485-489.
Evren, R.  & Ãœlengin F. (1992). Yönetimde Çok Amaçlı Karar Verme , Ä°TÃœ Yayınları, Ä°stanbul.

Gelecek sayımızda sayısal bir örnek ile konuya devam edeceğiz.

www.ufukcebeci.com adlı web sayfamda işinize yarayacak bilgiler ve download lar bulacaksınız.
cebeciu@itu.edu.tr  e-postama mail atarak merak ettiÄŸiniz her konuyu sorabilirsiniz. Hoşçakalın.