Dev kurumlar bir bir batmaya devam ediyor. Ülkeler iflasın eşiğine geldi! Kriz büyük bir savaşla mı aşılacak?

KÃœRESEL FÄ°NANSAL KRÄ°ZÄ°N SÄ°YASAL ANALÄ°ZÄ°

İçinde yaÅŸadığımız kriz 2008 yılının  bahar aylarında ABD de mortgage krizi olarak baÅŸladı. Birkaç banka ve finans kuruluÅŸunun batmasıyla devam etti ve derinleÅŸti. Yaz aylarında, genel bir finansal krize dönüştü. Sonbaharda ise bütün dünyayı sardı ve genel bir ekonomik kriz ÅŸeklini aldı. Bu kriz neticesinde dünya çapında binlerce firmanın kapanmasına, milyonlarca kiÅŸinin iÅŸsiz kalmasına ve büyüme oranlarının negatife dönmesine neden oldu. Dünya ticareti kriz yüzünden daraldı. Sonuçları ve nedenleri iktisadi olarak görünen bu krizin siyasi yanları da var ve bunlar çok önemli. Krizin bu siyasi yanını analiz etmek ise bu yazının konusu. 
 
Nereden Nereye?

BilindiÄŸi gibi 2. Dünya Savaşının sonuna doÄŸru, ABDnin New Hampshire Eyaletinin Bretton Woods kasabasında savaÅŸ sonrası dünyanın ekonomik yapısı belirlenmiÅŸti. Buna göre altına konvertibl para sistemi kabul edilmiÅŸti. Bu sistemi gözetmek için, IMF - Dünya Bankası, GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel AnlaÅŸması daha sonra Dünya Ticaret Örgütü) ve IFC gibi uluslararası finansal kurumlar oluÅŸturulmuÅŸtu. Bu sistemde altının dolara çevrilebilirliÄŸi kabul edilmiÅŸ, uluslararası  ticarette  deÄŸiÅŸim aracı olarak doların kullanılmasına imkan saÄŸlanmıştı.
 
Bu sistem 30 yıla yakın bir süre sürmüştür. ABD ekonomisinin dünya GSMHnın % 61ini tek başına üretiyor olması, doları dünyanın her yerinde kullanılan bir değişim aracı yapmaya yaramıştı. Buna Bretton Woodsda kabul edilen dünya ödemeler sistemi de katkı yapmıştır. Ancak, 1970lerin başında Vietnam Savaşı ABD ekonomisine yük getirmeye başlamıştır. Amerikan halkı, kendilerini hiçbir şekilde ilgilendirmeyen bir savaş nedeniyle ABD askerlerinin yol açtığı büyük can kaybına karşı kayıtsız kalmamış tepki göstermiştir. Artan siyasi bilinç, ABD maliyesinin muazzam savaş harcamaları karşısında kamuoyunun büyük infial göstemesine neden olmuştur. Hükümet ve savaş aleyhtarı gösteriler sonucu savaş harcamalarının ABD bütçesinden karşılanması mümkün olamamış buna karşı ABD Hükümeti karşılıksız dolar basarak ve doların değerini düşürerek savaşı finanse etme yolunu seçmiştir. Böylece savaşın bedelini de sadece ABD vatandaşlarına değil elinde dolar bulunan herkim varsa ödemek zorunda kalmışlardır. Bunun üzerine 1973 de altın-para sisteminden vazgeçilerek Bretton Woods Sistemi çökmüştür.

Teröre Karşı Savaş ve Finans

11 Eylül 2001 tarihinden sonra ABD, Afganistan ve Irakı iÅŸgal etmiÅŸtir.  Ancak buralarda ciddi direniÅŸle karşılaÅŸmış ve savaşı kazanamamıştır.  Buralardaki ABD yenilgisi iyice açığa çıkmıştır. Ancak savaÅŸ halen sürmektedir. ABDnin askeri harekatı can kaybına neden olmakta, bölge halkı büyük acılar çekmektedir. ABD bu ülkelerde asker bulundurmak için milyarlarca dolar harcamakta, binlerce ölü vermektedir. Altıncı senesine giren Irak iÅŸgali yüzünden ABDnin harcadığı paranın yüz milyarlarca doları bulduÄŸu iddia edilmektedir. ABD bu paranın büyük kısmını kontrolu altında tuttuÄŸu Irak idaresinden ve onun Kuzey Iraktaki petrol gelirlerinden karşılamaktadır. ABD, Irakın yeniden inÅŸası için kullanılacak petrol gelirlerini kendi ÅŸirketlerinin yaptığı ve çoÄŸunluÄŸu güvenlik saÄŸlama gibi ekonomik katma deÄŸer yaratmayan iÅŸlere aktarmaktadır. 

Ayrıca 2000 li yılların başında Çinin ucuz işgücü avantajı ile DTÖye üye olması sonucu Çin malları bütün ABD ve Avrupa piyasalarını işgal etmeye başlamıştır. Yüksek ücretler, telif ve patent hakları, yüksek kalite standartlarında üretim yapma, rekabet ve tüketici hukukuna göre davranma zorunluluğu ve yüksek vergiler yüzünden ABD sanayicisinin taklit - kayıt dışı - kalite ve satandarlara uymayan tapon Çin mallarına karşı rekabet şansı kalmamıştır. Pekçok Amerikan firması bu tür rekabetçi ortamdan yararlanmak için Çine taşınmış ve haksız rekabetin öz kaynağını tekellerine alarak dünyadaki ahlaki bozulmaya (moral hazard) katkı yapmışlardır. Bu yüzden ABDnin dış ticaret açığı senede 1 trilyon dolara yaklaşırken, Çin dış ticarette yüz milyarlarca dolar fazla vermeye başlamış ve elinde 2 trilyon ABD doları para birikmiştir.
 
ABD, artan petrol ve doğalgaz fiyatları nedeniyle Rus oligarklarının elinde biriken 150 milyar doları, Arap şeyhlerinin elinde biriken 800 milyar doları ve Çindeki 2 trilyon doları kendine çekme yoluna başvurmuştur. Bu fonları kendine çekmek için ise ABD Hazine Bonosu, ABDde gayrimenkullerin Araplara satılması ve ABD bankalarındaki Arap, Rus ve Çin mevduat hesaplarını kullanmıştır. Bunlar sayesinde, dış ticaret açığını dengelemiştir. Ancak sonradan bankaların, fonların batmasına müsaade ederek Çin - Rus ve Arap mevduatlarının ABD mali sistemi içersisinde buharlaşmasına neden olmuştur.
 
Krizin Siyasi Boyutları

Bu noktada son zamanlarda yaşanan ekonomik krizin mortgage krizi gibi göründüğü, krizin bazı ekonomik nedenleri olmasının yanında, ABDnin Çin - Rusya ve Arapları dize getirmek ve kendi dış ticaret açığını onlara finanse ettirmek gibi siyasi bir nedeni olduğu şüphesi ortaya çıkmaktadır.
 
Dünya çapında serbest ticaret fikrinin babası olan ABDnin kotalar koyarak ve gümrük duvarlarını yükselterek Çin menşeili malların ithalini engellemesi ve dış ticareti kısıtlamasının mümkün olmadığı düşünülebilir. Bu, ABDnin kuruluş felsefesine ve ABDnin 20. yüzyılın başından beri bütün dünyaya empoze ettiği ideolojiye taban tabana zıttır. Öte yandan, bu şekilde düşünmenin ne kadar safiyane bir düşünce olduğu da açıktır.
 
ABD, nasıl karşılıksız dolar basarak Vietnam Savaşını finanse ettiyse, ABD hedge fonlarının ve büyük bankalarının batmasına göz yumarak hatta gizlice teşvik ederek buradaki Çin - Rus ve Arap mevduatını ABD finans sistemi içerisinde buharlaştırmasını da mümkün olarak değerledirmek gerçekçi olabilir (mi)? Yıllık 1 trilyon doları bulan dış ticaret açığının kompanse edilmesi başka nasıl olabilirdi?
 
Tüm bu iktisadi gerçekler aslında yaÅŸanan krizin sadece iktisadi bir olay deÄŸil aynı zamanda siyasi bir tercih olabileceÄŸini de düşündürtmektedir.  Uluslararası finansal krizin nedenlerinin ekonomik olmaktan ziyade siyasal olduÄŸunun en belirgin göstergelerinden biri de doların, krizin etkilerinin ABDde en çok hissedildiÄŸi, iflasların ve iÅŸsizliÄŸin tepe noktasına ulaÅŸtığı 2008 yazı sonundan itibaren sürekli deÄŸer kazanmasıdır. BilindiÄŸi üzere iktisadi olarak krize giren bir ülkenin parası diÄŸer paralar karşısında deÄŸer kaybeder. ABD gibi tarihindeki en büyük ikinci iktisadi çöküşü yaÅŸayan ve ekonomisini rahatlatmak için dünyanın en liberal ülkesi olmasına raÄŸmen bütün Afrika kıtasının toplam GSMHnın 3 katı bir miktarla ekonomiye müdahele etmek zorunda kalan ABDnin para birimi dolar diÄŸer ülkelerin para birimleri karşısında deÄŸer kaybetmek bir yana son yirmibeÅŸ yılın en yüksek deÄŸerini kazanmıştır. Buna karşılık ise ABD Merkez Bankası faizleri 0,25  oranına indirmiÅŸ ve tedrici olarak sıfıra çekebileceÄŸini beyan etmiÅŸtir.
 
Bütün bu geliÅŸmeler ABDnin yılda 1 trilyon dolara yaklaÅŸan dış ticaret açığını yabancı sermaye ile baÅŸka ülkelere finanse ettirdiÄŸini ve 2008 krizinin de ekonomik deÄŸil daha çok siyasal nedenli olduÄŸuna iÅŸaret etmektedir. 1929da ABD Borsası Wall Streette baÅŸlayıp, bütün dünyayı mahveden büyük buhrandan sonra dünya tarihindeki ikinci büyük ekonomik kriz olan 2008 krizinin etkileri henüz 1929a göre daha hafif hissedilmesine raÄŸmen, 1929 büyük krizini ABD nin ancak 2. Dünya Savaşına girerek savaÅŸ ekonomisi uygulaması ve muazzam bir üretim kapasitesine ulaÅŸması, savaÅŸ sonrası ise dünyanın en büyük ekonomik-siyasi ve askeri gücü olması ile atlatabildiÄŸini gözden kaçırmamalıyız.  Mortgage krizi ile baÅŸlayıp uluslararası finansal krize dönüşen  2008 krizinin de; OrtadoÄŸuda, Gazze, Kafkasyada, Osetya - Abhazya ve Gürcistan, Balkanlarda Kosova-KaradaÄŸ- Makedonyada meydana gelen siyasi anlaÅŸmazlıklar ve çatışmalar ile ABD ve Ä°srailin sürekli olarak Ä°ranın nükleer silahlarını heran vurabileceklerini beyan etmesi, Rusyanın Kuzey Denizinde hak iddia etmesi, Baltık Ãœlkeleri ile DoÄŸu Avrupa ülkelerine karşı tehditkar bir üslüp takınması, Avrupanın doÄŸalgazını kesmesi, ABDnin ısrarla NATOya almaya çalıştığı Ukrayna - Gürcistan ve Makedonyanın üyeliklerine karşı çıkması, bu durumun kendisine karşı yapılmış bir saldırı olarak deÄŸerlendirmesi, 1989da Berlin Duvarının çökmesi ile sona eren soÄŸuk savaşın tekrar baÅŸlamasına neden olduÄŸunu düşündürtmeye baÅŸlamıştır.
 
Hatta dünyanın enerji kaynaklarının merkezi Kafkasya ve Orta-DoÄŸuda binlerce kiÅŸinin ölmesine neden olan sıcak çatışmaların da baÅŸlaması bizi daha da endiÅŸeye sevketmektedir. Rusyanın Putinle birlikte artan saldırgan ve tehditkar dış politikasına karşı koymak gerekçesiyle ABDnin mevcut uluslararası konjonktürden de istifade ederek bölgesel savaÅŸları, uluslararası ekonomik krizi aÅŸmak için 2. Dünya Savaşında olduÄŸu gibi genel bir savaÅŸa dönüştürebileceÄŸi olasılığı da bazı uzmanlar tarafından dile getirilmektedir.