•Dış Ödemeler Dengesindeki Bozukluk

Amerika 1. Dünya SavaÅŸ ından  Avrupa nın en büyük alacaklısı ve baÅŸlıca finans kaynağı olarak çıkmıştı. Avrupa ülkelerinin ekonomileri savaşın yarattığı yıkım ve savaÅŸ borçları nedeniyle son derece zayıf bir konumdaydı.  Amerika, Almanya ve Ä°ngiltere den tazminat alacaktı. Hükümet bu tazminatların altın olarak tahsil edilmesini istedi. Fakat dünyadaki altın stoÄŸu yetersizdi ve zaten bu stokları Amerika kontrol ediyordu. Bunun üzerine, Amerika ya borçların mal ve hizmet olarak ödenmesi denendi fakat bu da Amerika nın kendi mal ve hizmet sektörünü olumsuz etkiledi. Yabancı malların Amerikan piyasasını iÅŸgal etmesini önlemek amacıyla gümrük duvarları konularak Amerikanın ulusal sanayisi korundu. Bu da Ä°ngiltere ve Almanya nın dış ticaretin küçülmesine yol açtı. Kendi ülkelerindeki talep azlığından dolayı da ellerindeki malları satamadılar, paraya dönüştüremediler ve borçlarını ödeyemediler. Sonuç olarak;  Amerika borcunu tahsil edemedi. Oysa; Amerika, kendisine borçlu olan ülkeler için gümrük duvarlarını yükseltmeseydi,  borçlarını o ülkelerden tahsil edebilirdi.

•Parada Altın Standardında Israr

Hoover başkanlığındaki Amerikan Hükümeti, ekonomi konusundaki tecrübesizliğinin bir göstergesi olan parada altın standardı ısrarından vazgeçmedi. Hükümet altına bağlı olmayan para basımını reddettiğinden piyasada para kalmadı ve ekonomik faaliyetler durdu. Bu sıkı para yönetimi ve akabinde faiz artışı reel sektörün küçülmesine yol açtı.

1929 BÃœYÃœK BUHRAN

Büyük Bunalımın Ortaya Çıkış Evreleri

Amerika da 6 ay öncesinden patlak veren Büyük Buhran kısa sürede dünya çapında bir ekonomik çöküntüye dönüştü. Bunun nedeni ise;  1. Dünya Savaşı ndan sonra ABD ve Avrupa ekonomileri arasındaki özel ve sıkı bir iletiÅŸimin olmasıydı.  Amerika, savaÅŸtan  yenik çıkan ya da ulusal ekonomileri bozuk olan ülkeler için  en büyük finansör ve kredi saÄŸlayıcıydı. Fakat Amerika ekonomisi çökünce Avrupa ya yapılan destekler de durdu ve yeniden yapılanma ve kurulmaya çalışılan refah sistemi de çökmeye baÅŸladı.

3 Ekim 1929 tarihinde borsanın ilerlemesi durmaya baÅŸladı. 21 Ekim Pazartesi günü oldukça zayıf bir gündü. Toplam satışlar 6.091.870 ile tarihteki üçüncü en büyük iÅŸlem hacmine ulaÅŸmış, ülke çapında piyasayı takip eden on binlerce insan rahatsızlık verici bir keÅŸifte bulunmuÅŸtu. Neler olacağını anlamanın bir yolu yoktu.  Wall Street çökmeye baÅŸlamıştı. 24 Ekim PerÅŸembe günü ise borsa dibe vurdu ve tarihe  KARA PERÅžEMBE  adını geçirdi. Düzensizlik, korku ve karmaÅŸa ile tanımlanan bu dönem öyle anılmayı hak ediyordu.  O gün; 1929 yılı fiyatlarıyla 4.2 milyar dolar yok oldu. Sene sonunda ise; bu rakam 30 milyar doları buldu. 4000 banka battı ve bankaların batması ülke ekonomisinde güven kaybına yol açtı. Bu durum harcamaların, talebin ve üretimin en düşük seviyelere gerilemelerine neden oldu.

Büyük Buhran en çok sanayileÅŸmiÅŸ ülkeleri ve özellikle Amerika ya borcu olan Almanya ve Büyük Britanya yı vurdu. 1929 un sonlarında Almanya da iÅŸsizlerin sayısı gittikçe arttı ve bu sayı 6 milyonu buldu. Büyük Britanya ise Almanya ya göre daha az etkilendi fakat sanayi ve ihracat sektörü derin yaralar aldı. DiÄŸer ülkeler ise Büyük Bunalımdan 1931 yıllarına doÄŸru etkilenmeye baÅŸladı. Büyük Buhran, Latin Amerika ülkeleri gibi ekonomisi hammadde ihracatına dayalı ülkelerin de ekonomik çöküşe girmesine neden oldu. Zaten Latin Amerika ülkeleri de 1920 li yılların sonuna doÄŸru ekonomik krizdeydiler ve yeni çıkan tarım aletlerinin ve tarım metotlarının verdiÄŸi zarardan dolayı tarım ürünlerinin arzı talepten daha fazlaydı. Bu ülkeler ürünleri stoklama çalışmalarına giriÅŸmiÅŸlerdi. Fakat, stoklama yapabilmek için Amerika ve Avrupa dan alınan borçlar gerekliydi ama Amerika kredileri kesmiÅŸti. Bunun yanında  bunalımdan etkilenen bir çok ülkede inÅŸaat yapımları durdu. Fabrikalar, kurumlar ve ticarethaneler iflas etti. Milyonlarca insan iÅŸsiz kaldı ve açlığa sürüklendi. Ãœlkeler bu çöküntüden en az hasarla çıkmak için yeni gümrük vergileri koydular ve bunları arttırdılar. Ä°thalata sınırlar getirerek yerli üretimi arttırmanın yollarını aradılar. Fakat bu kendi içlerine yönelme, uluslararası ticaret hacminin küçülmesine yol açtı.

Diğer yandan tarım ürünleri fiyatlarında %40-60 lık düşüş gerçekleşti. Bu da çiftçileri ve kırsal alanlarda yaşayan insanların hayatlarını kötü etkiledi. İnsanlar sebze ve meyve yetiştirerek yaşamlarına devam ettiler ve piyasadaki para aniden yok olunca insanlar ihtiyaçlarını takas yoluyla karşılamaya başladılar.İnsanlar maddi varlıklarını kaybetmeleri yanında bir de bunun sonucunda yaşam koşullarını ve ruh sağlıklarını da kaybettiler. Bunalımın etkileri 1939 a kadar devam etti.

1929 BÜYÜK BUHRAN SONUÇLARI

•Altın Standardının Yıkılması

1929 un en önemli sonuçlarından biri altın standardının yıkılışını kolaylaÅŸtırmasıdır. Bu buhran, ABD piyasalarında bir paniÄŸe sebep olmuÅŸ ve daha sonra sanayi, üretim ve istihdam seviyesinde önemli düşüşlere neden olmuÅŸtu. Sonuç olarak;  Amerika nın ithalatı azaldı ve dış dünyaya saÄŸladığı krediler kesildi. DiÄŸer ülkeler de bu duruma altın standardından ayrılarak ve dış alımlarına kısıtlamalar koyarak tepkilerini gösterdiler. Bu tepkiler dünya ticaret ve üretim hacminin düşmesine yol açtı. Büyük Buhran ile uluslararası mali alan karmakarışık duruma geldi. Evrensel altın standardı yıkıldı ve onun yerine birbirinden ilgisiz üç para bloÄŸu oluÅŸturuldu.

1. Kambiyo kontrolü uygulayan blok
2. Altın bloğu
3. Sterlin bloÄŸu

•Liberal  Politikaların Ä°tibar Kaybetmesi

Büyük Buhran politik uygulamalara da yol açtı. Amerikan halkı yaÅŸanan bu krizden Hoover yönetimini ve tecrübesizliklerini sorumlu tutuyorlardı. Hoover yönetimi kriz karşısında önce hiçbir müdahalede bulunmamıştı. Bu yönetim, ekonominin ancak kendi haline bırakılarak dışarıdan müdahaleler olmayınca en doÄŸru ÅŸekilde iÅŸleyeceÄŸine inanıyordu ve zaten onlar için bu kriz geçici bir durumdu. Fakat zaman geçtikçe,  fiyatların düşmesi ve ticaretin daralması devam etti. Ä°nandıkları bu yöntemin kriz üzerinde olumlu bir etkisini göremeyen Hoover hükümeti müdahalede bulunmaya karar verdi ve gerekli önlemleri alarak eyalet ve yerel yönetimleri harcamalarını arttırmaya çağırdı. Vergilerde indirim uyguladı. Sanayicilerin yatırımlarına devam etmelerini ve fiyatlarda indirime gidilmemesini istemiÅŸtir. Fakat, müdahale kararı için artık çok geçti ve ayrıca yapılan müdahaleler  krizin daha da derinleÅŸmesine yol açtı. Bunun üzerine Amerikan halkı 1932 yılının sonlarında yapılan seçimlerde ekonomik sistemde köklü deÄŸiÅŸiklikler vadeden Demokrat Partili Roosevelt i Amerikan BaÅŸkanı olarak seçti.

Roosevelt in baÅŸa geçtiÄŸi 1933 yılı bunalımın etkilerinin en fazla hissedildiÄŸi yıllardan biriydi. Ekonomik karlılık çökmüştü. Talep eksikliÄŸi yaÅŸanıyor ve insanların satın alma güçleri çok düşmüştü. Bunun üzerine; Roosevelt,  New Deal  olarak bilinen ekonomi programını hayata geçirdi.  New Deal   kapitalizmin serbest piyasa ekonomisinden kısa süreli bir geri adım olarak yorumlanıyordu.  Ä°ÅŸe öncelikle bankacılık sektörü ile baÅŸlandı. Merkez Bankası kuruldu. Mevduatlar devlet güvencesi altına alındı. Reel sektörde karlılığın artırılması hedef alındı ve devlet kontrolün kendi elinde olması ÅŸartıyla sanayicilere yüksek fiyat uygulaması izni verdi. Çalışma saatleri azaltılarak iÅŸsizlik sorunu çözülmeye çalışıldı. Tarım sektörü için de uygulamalar gerçekleÅŸti. Fakat yapılan bu uygulamalar  birbirleriyle çeliÅŸir haldeydi. Devlet bir yandan fiyatların yüksek tutulması için üretime sınırlama getirirken diÄŸer yandan da ne üretilirse üretilsin belirli yükseklikteki bir fiyattan bu ürünleri almayı vaad ediyordu. Bu da doÄŸal olarak çiftçilerin daha fazla üretim yapmak istemelerine neden oluyordu. Roosevelt in devlet harcamaları politikası ise;  denge politikası gibiydi. Sanayiciler devlet müdahalelerine karşı çıktıkları için Roosevelt yatırımlarını özel sektörün ilgilenmediÄŸi alanlarda yapıyordu. Yapılan bu yatırımlarla iÅŸ alanlarının kurulması böylece iÅŸsizliÄŸin azaltılması ve düşük talep sorunun ortadan kaldırılması planlanıyordu. 

Roosevelt in New Deal adı altında yapmış olduğu bu aktif müdahalelere rağmen kitlesel işsizlik ve ekonomik durgunluk tam anlamıyla aşılamadı yalnızca krizin etkileri bir ölçüde hafifledi.

•Keynes Devrimi

ABD yönetimi Büyük Buhran dan kurtulmanın yollarını ararken, Keynes inde bu konudaki fikirleri alındı. Keynes devletin piyasalara müdahale etmesi gerektiği inancındaydı.

Keynes ve Keynesçiler vergilerde kesintiye gidilmesini öneriyorlardı.  Keynes e göre; firmalar üretim kararlarını beklenen talep düzeyine ya da beklenen toplam harcamalara baÄŸlı olarak alırlar. Tüketiciler, yatırımcılar ve diÄŸerlerinin daha fazla harcama yapmayı planlamaları halinde firmalar daha da fazla satış yapacaklarını umacaklar, dolayısıyla daha fazla üretim yapacaklardır. Bir baÅŸka deyiÅŸle, talep arzı yaratır. Keynes e göre, talep yetersizliÄŸinden kaynaklanan eksik istihdamın ve iÅŸsizliÄŸin giderilmesi için kamu harcamaları, gerektiÄŸinde açık bütçe politikası ile arttırılmalıdır. Buna karşılık aşırı talebin ortaya çıkması, yani enflasyon durumunda ise, kamu harcamaları kısılmalı, vergiler arttırılmalıdır.
 
Sonuç olarak; 1929 yılının yarattığı koşullar Keynes tarafından yapılan devrimin ortamını hazırladı.

•Milliyetçilik ve Savaş

Büyük Buhran ın yarattığı sonuçlar hem siyaset hem de kamusal düşünceler üzerinde etkili olmuÅŸtur. 1930-31 yılları arasında her on iki devletten on tanesi askeri darbeyle hükümet ve rejim deÄŸiÅŸikliÄŸine gitti. Bu deÄŸiÅŸim süresinde, Amerika BirleÅŸik Devleti BaÅŸkanı Herbert  Hoover gibi saÄŸ partiler , Avusturya ve Ä°ngiltere deki gibi sol partiler yerlerini karşı görüşteki partilere bıraktılar. Bu olaylar 1931 de Japonya da, 1933 yılında ise Almanya da  ulusalcı, savaÅŸ yanlısı ve saldırgan partilerin kazanmasına neden oldu. Bu geliÅŸme, en uzun vadeli sonucu olan 2. Dünya Savaşı nın çıkmasına neden oldu.

Buhran sonucunda; Batı Avrupa da sağın gücü hızla artarken, sol güç kaybetmeye baÅŸlamıştı. Solun zayıflaması sadece komünist sınırlar içinde kalmamıştı. Almanya daki ekonomik güçlükler 1933 te in iktidara yükselmesine neden oldu. , 20 Nisan 1933 te kırkdördüncü doÄŸumgününde,  Yeni Almanya nın Lideri  onuruna bütün bir ülke çapında gerçekleÅŸtirilen kutlamalarla olaÄŸandışı bir hayranlık gösterisine maruz kaldı. artık bir parti lideri deÄŸil, milli birliÄŸin sembolü olma yolundaydı.  Alman Sosyal Demokrat Partisi ortadan kalktı. Avusturya da Sosyal Demokrat Parti dağıldı, Ä°ngiltere de ise Ä°ngiliz İşçi Partisi üyelerinin yarısını kaybetti.

Büyük Buhran ın dünya siyasi tarihine bıraktığı en büyük deÄŸer milliyetçilik hareketleri, 1932 yılında Avrupa baÅŸta olmak üzere tüm dünyada hızlı bir silahlanma savaşının baÅŸlamasına neden oldu. Bu olay; 1939 2. Dünya Savaşının bir nevi ön hazırlığı gibiydi. Büyük Buhran döneminde; liberal anlayış büyük yara almış ve dünyada ekonomik- politik hegemonya için yarışan aktörler arasına Marksist komünizm de dahil olmuÅŸtu. Bu geliÅŸmeler Avrupa yı hızlı bir silahlanma sürecine soktu ve ardından da Ä°kinci Dünya Savaşı baÅŸladı ve dünya  güçleri büyük bir mücadelenin içerisine girdiler.
 
Savaşla birlikte denizaşırı ülkeler Amerikan silah şirketlerinden cephane ve silah talebinde bulunmaya başladılar böylece Amerika da işsizlik oranı azaldı. 1941 yılına gelindiğinde ise; Büyük Buhran ın etkileri tamamen ortadan kalktı.

Almanya ise; Adolf in 1933 yılında iktidara gelmesiyle, yönetiminin baÅŸlattığı bayındırlık projeleri ve cephane üretimini çok hızlı bir ÅŸekilde geniÅŸletmesi ile buhranın Almanya daki etkisi 1936 yılında son buldu. 

Büyük Buhran ın Türkiye ye Etkileri

Büyük Bunalım Türkiye yi Nasıl Etkiledi?

1929 Büyük Buhran ının Batı Dünyası için olduÄŸu kadar, onu kendisine en geniÅŸ ölçülerde örnek almış ve onun bir parçası haline gelmeye çalışmış Türkiye için de iktisadi politikalar ve siyasal seçmeler bakımından bir dönüm  noktası olduÄŸu açıktır. 1929 yılında ayrıca Lozan AntlaÅŸmasının iktisat politikasını kısıtlayan bazı hükümlerinin süresi doldu. Tesadüfen çakışan bu iki olay, Türkiye üzerinde dünya sisteminin baskılarını azalttı. 1929 da merkez ülkelerin ithalatı azalınca diÄŸer çevre ülkeleri gibi Türkiye nin de ihraç ettiÄŸi ürünlerinin fiyatları azaldı ve ithalat kapasitesi daraldı. Türkiye, Büyük Buhranın etkilerinin en aza indirilebilmek için, ithalatı kontrol edilmeye ve ithal ikameci sanayiye yönelmeye baÅŸlandı. 1929-31 yıllarında dış ticaret kontrolü uygulandı. 1930 da Merkez Bankası kuruldu. 1933 te BeÅŸ Yıllık Sanayi Planı uygulandı. Sanayinin milli hasıladaki payı 1929 da % 10 iken 1939 da % 18 e yükseldi. 1930-39 yıllarında milli gelirin ortalama yıllık artış oranı % 6 oldu, fakat 1933-39 arasında ortalama % 9 a yükseldi. 

Krizin ortaya çıkması ile birlikte o zamana kadar kendiliğinden işlediği ve müdahale gerektirmediği düşünülen piyasa mekanizmasının durduğu ve her ülkenin devlet politikasının ekonomiyi daha yakından yönlendirmesi gerektiği anlaşıldı.

Türkiye de iktisadi olduÄŸu kadar, önemli siyasal bir seçme de yaparak liberal ekonomi politikasını bıraktı ve  devletçilik ilkesini benimsedi.  Devletçi politikaların temel niteliÄŸi, devletin tarım dışındaki üretim alanlarına doÄŸrudan üretici olarak girmesidir. Cumhuriyetin kuruluÅŸ yıllarında desteklenen ve sanayileÅŸmenin itici gücü olması beklenen özel sektörden beklenen atılımın çıkarılamaması, devleti doÄŸrudan üretici olarak piyasaya girmek zorunda bırakmış ve 1930 sonrası sanayileÅŸme çabalarının odağına devlet eliyle oluÅŸturulan teÅŸebbüsler oturtulmuÅŸtur. 1929 Buhranının Türkiye ekonomisini etki altına almasının ardından oluÅŸan ekonomik ortamda yabancı sermaye giriÅŸlerinin yetersizliÄŸi, yerli özel sermayenin zayıflığı, devlet eliyle gerçekleÅŸtirilen yatırımları ve devletçi sanayileÅŸmeyi 1930 lu yıllarda ekonomi politikalarının temel ekseni durumuna getirmiÅŸtir.

KAYNAKÇA
1. Selma Goldsmith, George Jaszi,Hyman Kaitz ve Maurice Liebenberg, The Review of Economics and Statistics, Åžubat 1954
2. John Kenneth Galbraith (2009),Büyük Kriz 1929,Pegasus Yayınlar
3. Ali Çimen(2007), Tarihi Değiştiren Olaylar, Timaş Yayınları
4. Lan Kershaw, 1889-1936 : Hubris, Birinci Cilt, İthaki yayınları, sf.487
5. Büyük Larousse
6. Ana Britannica
7. ABD Ticaret Birimi. Sayım Bürosu, Statistical Abstract of the United States
8. Thomas Wilson, Fluctuations in Income and Employment, 3. Baskı (New York: Pitman, 1948)
9. Only Yesterday (New York: Harper, 1931)
10. Prof. Dr. M. Burhan Erdem, Ä°ktisat Tarihi
11. Prof. Dr. Kemal Yıldırım, İktisat Teorisi
12. Prof. Dr. Mustafa Özer, Türkiye Ekonomisi
13. İlhan Tekeli/ Selim İlkin, 1929 Dünya Buhranında Türkiye nin İktisadi Politika Arayışları, Bilge Kültür Sanat Yayınevi, sf. 2
14. Z. Y. Hershlag  Turning Points in The Economic History of Turkey  Hacettepe Bulletin of Social Sciences and Humanities, Vol 1 (2) Aralık, 1969, sf. 121
15.http://www.ansiklopedi.turkcebilgi.com/B%C3%BCy%C3%BCkBunal%C4%B1m
16. http://www.ekodialog.com/Makaleler/1929buhrani/1929_buhran.html
17. http://www.bilbulpaylas.com/amerika%E2%80%99daki-1929-ekonomik-krizi/
18. http://senemre.blogcu.com/1929-buhran-yillarinda-turkiye_1226115.html
19. http://www.farkliyiz.com/forum/digerleri/39301-buyuk-depresyon.html
20. http://senemre.blogcu.com/1929-ekonomik-buhrani-ve-new-deal-ekonomik-istikrar-programlari_1226097.html